Rok 1920 na ostrowskiej ziemi. Pamięć, która nie gaśnie (zdjęcia)

Po wakacyjnej przerwie odbyło się kolejne spotkanie z cyklu "Ścieżki historii i tradycji". Wydarzenie, które odbyło się 25 września 2025 w Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Marii Dąbrowskiej w Ostrowi Mazowieckiej, poświęcone było lokalnym wydarzeniom w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Spotkanie, zatytułowane "Rok 1920 na ostrowskiej ziemi", poprowadził pasjonat historii - Andrzej Mierzwiński.

Wydarzenie rozpoczęło się od muzycznego wprowadzenia w atmosferę tamtych lat - pieśni patriotycznych i żołnierskich, które wykonała Iga Kołodziejczyk i przeniosły zgromadzonych do dramatycznego czasu wojny polsko-bolszewickiej. Następnie głos zabrała dyrektorka biblioteki, witając licznie przybyłych gości, w tym m. in. zastępczynię burmistrza Ostrowi Mazowieckiej Jolantę Zadrogę oraz przedstawicieli lokalnych władz i społeczności. W imieniu organizatorów podkreślono, że to spotkanie jest nie tylko lekcją historii, ale i hołdem złożonym bohaterom sprzed ponad stu lat

Już na wstępie uczestnicy zostali wprowadzeni w atmosferę roku 1920 dzięki występowi muzycznemu, po czym głos zabrał prowadzący. Wśród publiczności obecni byli przedstawiciele władz samorządowych, w tym , a także mieszkańcy zainteresowani historią regionu.

Początki wojny na Mazowszu

Andrzej Mierzwiński rozpoczął od wyjaśnienia, czym jest termin "ziemia ostrowska" - nie tyle określeniem geograficznym, co historyczno-sentymentalnym, obejmującym znacznie szerszy obszar niż dzisiejsze granice powiatu. To właśnie tutaj, w czasie dramatycznych miesięcy wojny polsko-bolszewickiej, rozegrały się wydarzenia o wielkiej wadze. Tutaj formowały się pierwsze oddziały ochotnicze, tu rozgrywały się dramatyczne bitwy, a wielu mieszkańców złożyło najwyższą ofiarę - własne życie.

W latach 1918-1919 w Ostrowi Mazowieckiej zaczęły formować się pierwsze oddziały. Wspomniany został młody harcerz, który w wieku zaledwie 15 lat zmarł w Ostrowi na zapalenie płuc, jako symbol poświęcenia młodego pokolenia dla niepodległości. Mierzwiński przywołał historię 10. Dywizji Piechoty gen. Lucjana Żeligowskiego, w której walczył także jego dziadek.

Ostrowski "okop" i ochotnicy

Latem 1920 roku, gdy sytuacja Polski stawała się coraz bardziej dramatyczna, w całym kraju zaczęły powstawać Obywatelskie Komitety Obrony Państwa (tzw. "okopy"). Także w Ostrowi, 12 lipca 1920, zawiązano taki komitet.

Zadania "okopu" obejmowały prowadzenie propagandy, rozwieszanie plakatów mobilizacyjnych, organizację kwaterunku i zaopatrzenia dla wojska. Mierzwiński zaprezentował fotografie członków ostrowskiego komitetu oraz unikatowe afisze z tamtego czasu - m. in. słynny plakat "Do broni!", przedstawiający Polskę walczącą ze smokiem symbolizującym bolszewizm.

Na apel ojczyzny odpowiedziało wielu młodych ludzi z ziemi ostrowskiej. Do Armii Ochotniczej zgłosiło się ok. 150 mieszkańców regionu - uczniów, studentów, harcerzy. Wśród nich byli m. in. Władysław Malec, Kazimierz Wasilewski, a także młody Karol Tchorek, późniejszy znany rzeźbiarz, twórca warszawskich tablic pamięci.

Nie zabrakło też kobiet. W szeregach Legii Ochotniczej Kobiet walczyła Zofia Grabińska z Dębów Klimaszewska. Mierzwiński przypomniał również o zaangażowaniu społeczności żydowskiej, często niesprawiedliwie ocenianej w kontekście wojny 1920 roku. Przykładem był Abram Józef Bramerman, uczeń ostrowskiego gimnazjum, który walczył w Armii Ochotniczej, a później został prawnikiem w Warszawie.

Sierpień 1920 roku na ziemi ostrowskiej

Kulminacją wydarzeń na ziemi ostrowskiej była bitwa pod Ostrowią Mazowiecką, stoczona 4 sierpnia 1920. Na ulicach miasta i w jego okolicach starły się oddziały 10. Dywizji Piechoty gen. Lucjana Żeligowskiego oraz 201. Pułku Piechoty Ochotniczej z nacierającymi bolszewikami.

Walki miały dramatyczny przebieg. Żołnierze przebijali się przez miasto wśród ostrzału, a mieszkańcy spontanicznie włączali się w pomoc wojsku. Na polach pod wsią Paproć i Bekranką doszło do jednego z najkrwawszych starć, w którym pułk ochotniczy został niemal rozbity. W szeregach tego oddziału walczył m. in. Witold Pilecki, późniejszy bohater Armii Krajowej i rotmistrz zamordowany przez komunistów w 1948 roku.

Niezwykle poruszające były także losy lokalnych rodzin. Mierzwiński wspominał o braciach Ostrowskich, znanych obywatelach miasta, którzy po aresztowaniu przez bolszewików trafili do Białegostoku i zostali tam zamordowani 20 sierpnia 1920.

Dziedzictwo i pamięć

Prelegent wiele miejsca poświęcił kwestii pamięci o wojnie 1920 roku. W Ostrowi Mazowieckiej przed wojną znajdowały się tablice pamiątkowe z nazwiskami poległych gimnazjalistów oraz pomnik upamiętniający żołnierzy 18. Pułku Artylerii Lekkiej. Niestety, wiele z tych upamiętnień zostało zniszczonych w okresie powojennym.

Na cmentarzach ziemi ostrowskiej do dziś zachowały się groby żołnierzy z 1920 roku, m. in. w Brańszczyku, Broku, Małkini Górnej, Ostrowi Mazowieckiej czy Szumowie. Mierzwiński apelował o dalsze działania na rzecz ich odnowienia i oznakowania, tak aby pamięć o bohaterach nie uległa zapomnieniu.

Spotkanie było swoistą opowieścią, pełną anegdot, świadectw rodzinnych i lokalnych historii. Andrzej Mierzwiński w niezwykle obrazowy sposób przedstawił zarówno dramatyczne losy żołnierzy, jak i heroizm zwykłych mieszkańców Ostrowi. Zebrani mogli zobaczyć reprodukcje plakatów mobilizacyjnych, zdjęcia dawnych mieszkańców i mapy bitewne. Padła też propozycja, by w setną rocznicę budowy ostrowskiego ratusza odtworzyć przedwojenną tablicę poświęconą ofiarom wojny 1920 roku.