Wśród nowych miast znalazły się trzy miejscowości z województwa mazowieckiego: Małkinia Górna w powiecie ostrowskim, Stanisławów w powiecie mińskim oraz Staroźreby w powiecie płockim. Status miasta zyskały również: Branice w powiecie głubczyckim (woj. opolskie), Janów w powiecie częstochowskim (woj. śląskie) oraz Janów Podlaski w powiecie bialskim (woj. lubelskie).
Każda z tych miejscowości ma własną, unikalną historię i motywacje stojące za staraniami o prawa miejskie. Szczególnie symboliczny charakter ma przypadek Małkini Górnej. Historia starań Małkini o prawa miejskie doskonale ilustruje, jak długotrwały i złożony może być ten proces. Już w połowie lat 80. XX w. władze gminy dostrzegały potencjał miejscowości jako ośrodka miejskiego. Wniosek złożony w 1985 roku, chociaż popierany przez zdecydowaną większość społeczeństwa, spotkał się jednak z odmową, głównie ze względu na niedostateczną infrastrukturę. Przez następne czterdzieści lat Małkinia Górna systematycznie się rozwijała. Rozbudowano sieć wodociągową i kanalizacyjną, zmodernizowano drogi i oświetlenie uliczne, rozwinięto bazę usługową i handlową oraz wzmocniono funkcje ponadlokalne miejscowości.
Podczas konsultacji społecznych przeprowadzonych na przełomie stycznia i lutego 2025 władze gminy podkreślały, że zmiana statusu przyniesie korzyść zarówno mieszkańcom, jak i samorządowi. Starały się rozwiać obawy, zapewniając że zmiana nie wiąże się ze wzrostem wydatków, nie ma konieczności wymiany dokumentów osobistych, a sołectwa zachowają swoją tożsamość. Wynik konsultacji okazał się pozytywny - chociaż różnica między głosami na "tak" i na "nie" była nieznaczna - i drugi wniosek został rozpatrzony pomyślnie.
Czym właściwie są prawa miejskie?
Prawa miejskie to formalny status prawno-administracyjny nadawany miejscowości, który oficjalnie klasyfikuje ją jako miasto. W Polsce tradycja nadawania praw miejskich sięga średniowiecza, kiedy to lokacja miasta na prawie magdeburskim, lubeckim czy chełmińskim wiązała się z konkretnymi przywilejami ekonomicznymi, samorządowymi i sądowniczymi.
Historycznie uzyskanie praw miejskich oznaczało prawo do organizowania targów, posiadania własnego sądownictwa, budowy murów obronnych czy wybierania władz miejskich. Miasta cieszyły się autonomią i przywilejami niedostępnymi dla wsi, co czyniło status miejski wysoce pożądanym. Współcześnie znaczenie praw miejskich uległo znaczącej transformacji. Nie wiążą się one już z przywilejami prawnymi w dawnym rozumieniu, lecz mają przede wszystkim charakter wizerunkowy, symboliczny i prestiżowy, choć niosą ze sobą również pewne konsekwencje administracyjne i praktyczne.
W obecnym systemie prawnym miasto to jednostka osadnicza o określonym charakterze zabudowy, funkcjach i strukturze społeczno-gospodarczej, której formalnie nadano status miasta w drodze rozporządzenia Rady Ministrów. Status nie jest automatyczny, bo nawet duże i zurbanizowane miejscowości pozostają formalnie wsiami, dopóki nie przejdą odpowiedniej procedury administracyjnej.
Warto podkreślić, iż w Polsce istnieją wsie liczące więcej mieszkańców niż niektóre miasta, zajmujące powierzchnie większą niż miasta wojewódzkie, a także miejscowości o typowo miejskim charakterze zabudowy, które formalnie miastami nie są. Status miasta jest więc kategorią prawno-administracyjną, niekoniecznie odzwierciedlającą rzeczywisty charakter miejscowości.
I tak za największą wieś w Polsce uznaje się Zawoję, w województwie małopolskim, która ma 100,8 km2 przy 9.000 mieszkańców. Dla porównania Kielce - miasto na prawach powiatu, stolica województwa świętokrzyskiego - mają 180.537 ludności i 109,65 km2 powierzchni! Z kolei najludniejszą polską wsią jest Józefosław, w którym mieszka 14.809 osób. Leży w województwie mazowieckim, w gminie Piaseczno. Natomiast najmniej ludne miasto Polski to Opatowiec, który ma jedynie 305 mieszkańców.
Jak wieś staje się miastem?
Nadawanie statusu miasta reguluje ustawa z dnia 8 marca 1990 o samorządzie gminnym oraz rozporządzenia wykonawcze. Miejscowość ubiegająca się o status miasta powinna spełniać określone kryteria, choć nie są one bezwzględnie wiążące. Przede wszystkim liczy się kryterium demograficzne, bo miejscowość powinna liczyć co najmniej 2.000 mieszkańców, choć w praktyce istnieją miasta znacznie mniejsze. Istotny jest również charakter zabudowy, która powinna być zwarta, wielofunkcyjna, z wyraźnie wyodrębnionym centrum i układem ulic charakterystycznym dla miast.
Miejscowość powinna też dysponować rozwiniętą infrastrukturą techniczną obejmującą sieć wodociągową, kanalizacyjną, gazową, oświetlenie uliczne i utwardzone drogi. Właśnie niedostatki w tym zakresie stanowiły przeszkodę dla Małkini Górnej czterdzieści lat temu. Ważne jest również, by przyszłe miasto pełniło funkcje ponadlokalne, będąc centrum usługowym, handlowym i kulturalnym dla okolicznych miejscowości. Wiele miejscowości ubiegających się o prawa miejskie powołuje się także na tradycje historyczne, najczęściej na fakt posiadania praw miejskich w przeszłości, które zostały utracone często w wyniku represji po powstaniach narodowych lub w okresie zaborów.
Proces uzyskania praw miejskich rozpoczyna się od inicjatywy władz gminy lub mieszkańców, po czym rada gminy podejmuje uchwałę o przystąpieniu do procedury. Ważnym elementem są konsultacje społeczne. W przypadku Małkini Górnej przeprowadzono je w dniach 27 stycznia - 16 lutego 2025. Konsultacje mają na celu poznanie opinii społeczności lokalnej, choć ich wynik nie jest prawnie wiążący i rada gminy może wystąpić z wnioskiem o nadanie praw miejskich, nawet gdy mieszkańcy są w zdecydowanej większości przeciwni. Następnie rada gminy składa wniosek do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji wraz z uzasadnieniem i dokumentacją. Wniosek jest opiniowany przez wojewodę oraz specjalistyczne gremia, a ostateczną decyzję podejmuje Rada Ministrów w formie rozporządzenia.
Korzyści z uzyskania praw miejskich
Status miasta niesie ze sobą określony prestiż, który może przekładać się na dumę mieszkańców i budowanie lokalnej tożsamości. W powszechnej świadomości miasto kojarzy się z wyższym poziomem rozwoju, lepszą infrastrukturą i większymi możliwościami. Miasta są też bardziej rozpoznawalne niż wsie. W kontaktach zewnętrznych, w ogólnokrajowych mediach i dokumentach status miasta działa jak swoista marka miejscowości. Potencjalni inwestorzy mogą postrzegać miasto jako bardziej atrakcyjną lokalizację dla biznesu, a w dobie suburbanizacji małe miasta mogą być atrakcyjną opcją dla osób szukających spokojniejszego miejsca do życia z miejskimi udogodnieniami.
Z praktycznego punktu widzenia miasta mogą tworzyć jednostki pomocnicze w formie dzielnic lub osiedli zamiast sołectw charakterystycznych dla wsi, co daje większą elastyczność organizacyjną. W mieście funkcję organu wykonawczego pełni burmistrz zamiast wójta, a rada gminy zmienia się na "radę gminy w" (jak w Broku) lub "radę miejską w" (jak w Czyżewie). Urząd gminy przybiera nazwę "urząd miasta i gminy" (jak w Broku, Kosowie Lackim) lub "urząd miejski w" (również jak w Czyżewie). Nazwa "rada miasta" zarezerwowana jest dla gmin miejskich (np. Rada Miasta Ostrów Mazowiecka). Te zmiany mają jednak charakter głównie nominalny, ponieważ uprawnienia wójta, burmistrza i prezydenta miasta są identyczne, różniąc się jedynie nazwą stanowiska.
Niektóre programy pomocowe i dotacyjne mogą być kierowane specyficznie do miast, a dodatkowo miasta mogą uczestniczyć w organizacjach zrzeszających jednostki miejskie, takich jak Związek Miast Polskich, co daje dostęp do wymiany doświadczeń i wspólnych projektów. Z kolei miasta poniżej 5.000 mieszkańców mogą korzystać z programów skierowanych do wsi, mieć podział na sołectwa, czy działające na swoim terenie koła gospodyń wiejskich. Status miasta może być również wykorzystywany w promocji turystycznej. Hasła typu "najmłodsze miasto regionu" czy przeciwne "miasto z wielowiekową tradycją" mogą przyciągać biznes i turystów.
REKLAMA
Wady i wyzwania
Zmiana statusu wymaga dostosowania dokumentów urzędowych, pieczęci, szyldów i materiałów promocyjnych. Choć władze Małkini Górnej zapewniają, że zmiana nie wiąże się ze wzrostem wydatków, pewne koszty organizacyjne są nieuniknione. Tablice informacyjne przy drogach wjazdowych i inne elementy identyfikacji wizualnej wymagają aktualizacji. Status miasta może też generować wyższe oczekiwania mieszkańców dotyczące jakości usług publicznych, co może oznaczać presję na zwiększenie wydatków.
W gminach miejsko-wiejskich mieszkańcy sołectw mogą obawiać się marginalizacji ich interesów na rzecz części miejskiej, dlatego władze Małkini Górnej zapewniały podczas konsultacji, iż sołectwa zachowają swoją tożsamość. Niektórzy mieszkańcy mogą też obawiać się, że status miasta zmieni charakter ich miejscowości, wprowadzając miejski styl życia ze wszystkimi jego wadami. W dłuższej perspektywie status miasta może przyspieszać procesy urbanizacyjne, które nie zawsze są korzystne, takie jak rozlewanie się zabudowy, zwiększenie ruchu samochodowego czy utratę terenów zielonych. Może też przyczyniać się do wzrostu cen nieruchomości i ogólnych kosztów życia.
Ostatnie lata przynoszą systematyczny wzrost liczby miast w Polsce. Rocznie kilka miejscowości uzyskuje prawa miejskie, co świadczy o rosnącym zainteresowaniu tym statusem wśród społeczności lokalnych. Wiąże się to również z presją. Mieszkańcy oczekują potwierdzenia statusu poprzez jakość zarządzania, a także zaczynają jeszcze bardziej zwracać uwagę na utrzymanie i rozwój lokalnej infrastruktury oraz oferty sportowo-kulturalnej. Presje nakłada konkurencja z innymi ośrodkami o podobnej roli i wielkości.
Co naprawdę się zmienia?
W praktyce zmiany dotyczą przede wszystkim sfery formalnej i administracyjnej. Wójt staje się burmistrzem, rada gminy staje się "radą gminy w" bądź "radą miejską w", a urząd gminy staje się urzędem gminy i miasta, lub urzędem miejskim. Wszystkie dokumenty wydawane przez urząd będą zawierać nową nazwę i status miejscowości. Nie oznacza to jednak konieczności wymiany dokumentów osobistych przez mieszkańców. Meldunki od kilku lat nie są obowiązkowe, a dokumenty nie podają żadnego adresu ich posiadacza. Jednym zdaniem - dowody osobiste, prawa jazdy i paszporty zachowują ważność do czasu regularnej wymiany. Miejscowość będzie klasyfikowana jako miasto w statystykach GUS, rankingach i opracowaniach naukowych.
Adres zamieszkania formalnie nie ulega zmianie, bo ulica i numer pozostają te same. Status miasta sam w sobie nie wpływa na wysokość podatków lokalnych, bo stawki podatków od nieruchomości, rolnego czy leśnego nie zależą bezpośrednio od statusu miejscowości i są ustalane przez radę gminy, która i tak może poruszać się w ściśle określonych widełkach od - do, ustalonych na szczeblu centralnym, przez ministra finansów i gospodarki. Opłaty za usługi komunalne również nie zmieniają się automatycznie wraz ze zmianą statusu. Prawa i obowiązki mieszkańców pozostają identyczne, ponieważ nie ma żadnych przywilejów miejskich ani dodatkowych obciążeń wynikających bezpośrednio ze statusu miasta. Przedsiębiorcy nie muszą dokonywać zmian w rejestracji działalności gospodarczej wyłącznie z powodu zmiany statusu miejscowości.
Mity o prawach miejskich
Wokół tematu uzyskiwania praw miejskich narosło wiele mitów, które warto obalić. Najczęstszym jest przekonanie, iż mieszkańcy będą musieli wymienić wszystkie dokumenty. Zmiana statusu nie wiąże się z taką koniecznością, bo - jak wyżej - dowody osobiste, prawa jazdy i paszporty zachowują ważność, a wymiana następuje w normalnym trybie, gdy dokument traci ważność lub wymaga aktualizacji z innych powodów.
Kolejny mit dotyczy wzrostu podatków. Status miasta nie oznacza automatycznego ich zwiększenia, ponieważ stawki podatków lokalnych są ustalane przez radę gminy w ramach ustawowych limitów i nie zależą bezpośrednio od tego, czy miejscowość jest miastem czy wsią. W praktyce niektóre wsie mają wyższe stawki podatków niż niektóre miasta. Nieprawdziwe jest również przekonanie o utracie dotacji dla wsi. Większość programów rozwojowych kierowanych jest do gmin niezależnie od statusu, a wiele programów unijnych definiuje obszary wiejskie na podstawie zaludnienia, nie statusu administracyjnego.
Wbrew obawom sołectwa i sołtysi nie muszą znikać wraz z uzyskaniem praw miejskich. W gminach miejsko-wiejskich sołectwa na terenach wiejskich mogą i zazwyczaj są zachowywane, bo status miasta dotyczy konkretnej miejscowości, a nie całej gminy. Nie ma też bezwzględnego minimum wielkości dla miasta. W Polsce istnieją miasta liczące mniej niż 1.000 mieszkańców, a kryterium 2.000 mieszkańców jest jedynie orientacyjne. Odebranie statusu miasta jest niezwykle rzadkie i wymaga analogicznej procedury jak nadanie, więc nie trzeba się obawiać łatwej utraty praw miejskich. W Polsce najwięcej miejscowości traciło status miast ze względu na zawirowania historyczne i odbieranie go przez najeźdźcę. Ten scenariusz przerabiano w Andrzejewie, Broku i Nurze, z których prawa miejskie odzyskał jedynie Brok.
Warto też wiedzieć, że miasto nie musi mieć herbu i flagi, bo wiele miast nie posiada własnych symboli heraldycznych, podczas gdy wiele wsi je posiada. Status miasta nie wyklucza również działalności rolniczej. W granicach wielu miast znajdują się tereny rolne, a mieszkańcy mogą prowadzić gospodarstwa bez przeszkód. Konsultacje społeczne, choć obowiązkowe, nie mają charakteru wiążącego referendum, więc negatywny wynik może być argumentem przeciwko zmianie, ale nie blokuje jej automatycznie.
Podsumowanie
Uzyskanie praw miejskich to przede wszystkim zmiana symboliczna i prestiżowa. Nie niesie ze sobą automatycznych korzyści finansowych, nie zmienia praw i obowiązków mieszkańców, nie wpływa bezpośrednio na wysokość podatków ani jakość usług publicznych. Jednocześnie status miasta może być katalizatorem zmian, budować dumę mieszkańców, wzmacniać tożsamość lokalną, zwiększać rozpoznawalność miejscowości i potencjalnie przyciągać inwestorów oraz nowych mieszkańców.
Oprócz Małkini Górnej status miasta uzyskają również inne miejscowości o różnorodnej specyfice. Stanisławów w powiecie mińskim to miejscowość leżąca w atrakcyjnej lokalizacji w pobliżu Warszawy, której dynamiczny rozwój związany z suburbanizacją stolicy sprawił, iż zyskała charakter miejski. Staroźreby w powiecie płockim to miejscowość o bogatej historii, pełniąca funkcje lokalnego centrum usługowego dla okolicznych wsi. Janów Podlaski jest znany przede wszystkim ze stadniny koni arabskich o światowej renomie i status miasta podkreśli rangę miejscowości o znaczeniu kulturowym. Branice w powiecie głubczyckim to miejscowość położona na pograniczu polsko-czeskim, a Janów w powiecie częstochowskim leży w atrakcyjnym turystycznie regionie Jury Krakowsko-Częstochowskiej.
Najważniejsze jest aby za zmianą formalną szły realne działania rozwojowe. Sam status miasta nie gwarantuje sukcesu. To jakość zarządzania, wizja rozwoju i zaangażowanie społeczności decydują o tym, czy miejscowość będzie prosperować. Dla sześciu miejscowości, które od 1 stycznia 2026 stały się miastami, rozpoczyna się nowy rozdział w historii. Jedyne co można powiedzieć z pewnością, to że jak będzie w rzeczywistości, okaże się niebawem. Zdanie można odnieść do wszystkich nowych miast, które będą musiały udowodnić, że nowy status to nie tylko symboliczna zmiana na tablicy przy drodze wjazdowej, ale początek nowej jakości w zarządzaniu i rozwoju miejscowości.
Komentarze
Komentarze publikowane pod artykułami są prywatnymi opiniami użytkowników portalu.
Właściciel portalu nie ponosi odpowiedzialności za treść tych opinii.