Badania sanitarno-epidemiologiczne. Co warto wiedzieć?

Zakażenia przewodu pokarmowego wywołane przez bakterie z rodzaju Salmonella i Shigella

Bakterie, obok wirusów, należą do najczęstszych czynników wywołujących zakażenia przewodu pokarmowego. Choroby spowodowane przez zakażenia bakteryjne występują powszechnie na całym świecie i mogą przebiegać z różnym nasileniem objawów. Wśród najczęstszych bakteryjnych przyczyn zakażeń przewodu pokarmowego wymienia się bakterie z rodzaju Salmonella, natomiast zakażenia wywołane przez Shigella występują rzadziej, szczególnie w Polsce.

Objawy zakażenia bakteriami Salmonella zależą między innymi od dawki zakażającej oraz odporności organizmu osoby zakażonej. Najczęściej pojawia się biegunka, bóle brzucha, gorączka, nudności i wymioty. W cięższych przypadkach może dojść do znacznego odwodnienia organizmu, prowadzącego do zaburzeń krążenia, a w skrajnych sytuacjach nawet do zagrożenia życia. Zakażenia wywołane przez bakterie Shigella przebiegają najczęściej jako ostra biegunka z domieszką krwi i śluzu. Towarzyszą jej silne skurczowe bóle brzucha oraz gorączka. Charakterystyczne jest również bolesne parcie na stolec i częste oddawanie niewielkich ilości stolca.

Do zakażeń bakteriami Salmonella i Shigella dochodzi najczęściej drogą pokarmową przez spożycie skażonej żywności takiej jak jaja, mięso czy mleko. Drobnoustroje mogą przedostać się do produktów spożywczych na różnych etapach produkcji, transportu, przechowywania czy przygotowywania posiłków. Istotne znaczenie w profilaktyce zakażeń ma przestrzeganie zasad higieny, przede wszystkim dokładne mycie rąk. Kluczowe znaczenie ma także dokładna obróbka termiczna mięsa i jaj, a także ich odpowiednie przechowywanie w lodówce oddzielnie od żywności gotowej do spożycia, aby zmniejszyć ryzyko przenoszenia bakterii.

Diagnostyka zakażeń Salmonella i Shigella opiera się przede wszystkim na wykrywaniu obecności bakterii w materiale biologicznym, najczęściej w próbce kału. Badanie osiąga najwyższą skuteczność w okresie występowania objawów, szczególnie biegunki. U zdrowych osób dorosłych zakażenie niewielką ilością bakterii Salmonella lub Shigella może przebiegać bezobjawowo.

W niektórych przypadkach u osób mających kontakt z bakteriami Salmonella lub Shigella może wystąpić nosicielstwo, czyli stan, w którym drobnoustroje chorobotwórcze bytują w organizmie mimo braku objawów choroby. Nosicielstwo zazwyczaj utrzymuje się od kilku dni do kilku tygodni, jednak w rzadkich przypadkach może się wydłużać, między innymi w trakcie lub po zakończeniu antybiotykoterapii. Badanie laboratoryjne w kierunku nosicielstwa bakterii z rodzaju Salmonella i Shigella potwierdza jedynie, że w momencie jego wykonania nie stwierdzono wydalania w kale wymienionych bakterii. Do zakażenia może dojść w każdym późniejszym czasie.

Dlaczego wykonuje się badania sanitarno-epidemiologiczne?

Badania sanitarno-epidemiologiczne wykonuje się w celu zapobiegania rozprzestrzenianiu się chorób zakaźnych oraz ochrony zdrowia publicznego. Ich podstawowym zadaniem jest wykluczenie nosicielstwa patogenów chorobotwórczych, w szczególności bakterii z rodzaju Salmonella i Shigella.

Obowiązek przeprowadzania badań sanitarno-epidemiologicznych wynika z przepisów ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 tej ustawy, obowiązkowym badaniom podlegają osoby podejmujące lub wykonujące prace, przy których istnieje ryzyko przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby. Przepisy te obejmują nie tylko osoby zatrudnione przy pracach związanych z ryzykiem transmisji zakażeń, lecz także uczniów, studentów i doktorantów przygotowujących się do wykonywania takich zawodów, a także inne osoby podejrzane o zakażenie. Obowiązek ten funkcjonuje niezależnie od badań profilaktycznych wymaganych na podstawie przepisów Kodeksu pracy.

Dodatkowo art. 59 ust. 2 ustawy z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia wskazuje, że osoby pracujące przy żywności są zobowiązane do posiadania aktualnego orzeczenia lekarskiego do celów sanitarno-epidemiologicznych, potwierdzającego brak przeciwwskazań do wykonywania pracy mogącej powodować przeniesienie zakażenia na inne osoby.

Dawniej potocznie na dokumentację związaną z badaniami sanitarno-epidemiologicznymi używano określenia "książeczka sanepidowska". Według aktualnych przepisów prawnych nie jest ona dokumentem medycznym zastąpiło ją wyżej wymienione orzeczenie lekarskie.

Jak wygląda pobranie materiału do badań?

Ze względu na możliwość okresowego wydalania bakterii przez nosicieli do badania należy pobrać próbki kału, z trzech kolejnych dni. Kał musi być pobrany za pomocą odpowiednich do tego celu probówek z wymazówką. Konieczne jest również poprawne wypełnienie zlecenia na badanie laboratoryjne. Po pobraniu wszystkich trzech próbek należy je niezwłocznie dostarczyć wraz ze zleceniem do laboratorium. Prawidłowe pobranie materiału ma kluczowe znaczenie dla uzyskania wiarygodnego wyniku badania.

Co dzieje się z próbką w laboratorium?

Próbki dostarczone przez pacjenta poddawane są kompleksowemu badaniu mikrobiologicznemu ukierunkowanemu na wykrycie i izolację patogenów jelitowych z rodzaju Salmonella oraz Shigella. Diagnostyka opiera się na zastosowaniu specjalnych podłoży hodowlanych, które zawierają zarówno składniki odżywcze umożliwiające wzrost bakterii chorobotwórczych, jak i substancje hamujące rozwój naturalnej flory jelitowej. Dzięki temu możliwe jest ograniczenie wzrostu bakterii niechorobotwórczych występujących naturalnie w przewodzie pokarmowym i ułatwienie wykrycia bakterii Salmonelli lub Shigelii.

W procedurze badawczej stosuje się kilka rodzajów podłoży stałych i płynnych o odmiennym składzie i właściwościach, co pozwala na jednoczesne wykorzystanie różnych mechanizmów różnicowania bakterii. Zastosowanie zestawu różnych specjalistycznych podłoży zwiększa prawdopodobieństwo wykrycia bakterii Salmonelli lub Shigelli.

Kluczowym etapem badania jest także namnażanie materiału w podłożu płynnym. Jego zadaniem jest stworzenie warunków sprzyjających wzrostowi Salmonella oraz Shigella, przy jednoczesnym ograniczeniu rozwoju konkurencyjnej flory bakteryjnej występującej naturalnie w kale. Dzięki temu możliwe jest zwiększenie liczby komórek bakteryjnych Salmonelli i Shigelli do poziomu umożliwiającego ich późniejszą identyfikację na podłożach stałych.

Podłoże mikrobiologiczne. Źródło zdjęcia: PSSE Ostrów Mazowiecka